ــــَــ مثل ترانهسَرا، ــــُــ مثل سُراینده
واژهی ترانهسرا در تداول به دو صورت ترانهسَرا و ترانهسُرا به کار میرود. این مبحث را از این رو پیش کشیدم که دیدهام برخی از کسانی که از صورت ترانهسُرا استفاده میکنند، مدعی میشوند که سَرا پسوند مکان است، نظیر آنچه در کاروانسَرا و مهمانسَرا و ... میبینیم، و از این رو استفاده از صورت ترانهسَرا را غلط میدانند.
بسیاری از واژگان در هر دوره بر خلاف آن چه گذشتگان به کار برده بودند تلفظ شدهاند. این اِعمال تغییر در تلفظ واژگان، اغلب، در راستای تسهیل در بهکارگیری آنان است و این مؤید این است که صِـرف ثبت شدن تلفظ یک لغت در لغتنامهها، نمیتواند مردمی که بدان زبان گفتوگو میکنند را وادار به رعایت آن تلفظ کند. در واقع این لغتنامهنویسان هستند که آن چه مردم به کار میبرند را گردآوری میکنند، و بنا بر این نیست که مردم خود را ملتزم به پیروی از لغتنامهها بدانند.
نکتهی مهم دیگر این است که گرچه در باب برخی وجوه زبان، تنوع، یکی از نشانههای توانمندی هر زبان است، اما در باب بسیاری از وجوه زبان نیز، بهکارگیریهای متشتت و بیقاعده، نمیتواند در راستای هدف اصلی زبان که همان برقراری ارتباط است، باشد. این که تمام واژگان را هر کس به هر شیوهای که میپسندد تلفظ کند طبعاً در برقراری ارتباط میان انسانها خلل وارد میسازد.
از طرفی همواره قدری اشتباه در لغتنامهها وجود دارد. گرچه اشتباهات لغتنامههای معتبر، معمولاً به نسبت حجم اطلاعاتی که در خود گنجاندهاند واقعاً ناچیز به حساب میآید. با این همه، اغلب معتقدند که معتبرترین مرجع تلفظها، لغتنامهها هستند.
پس از آوردن این مقدمات، خوب است که سری به برخی از لغتنامههای فارسی بزنیم و تلفظ فعل سراییدن و تعدادی از واژگانی که به نوعی در ارتباط با این فعل هستند را بررسی کنیم. برای این منظور و پیش از آنکه سروقت کتابهای لغتنامهی دهخدا، فرهنگ فارسی و فرهنگ بزرگ سخن برویم، یادآوری میکنم که 2 لغتنامهی نخست، لغتنامههایی به نسبت قدیمی هستند و فرهنگ بزرگ سخن لغتنامهای 8 جلدی و جدید است که چاپ نخست آن مربوط به زمستان 1381 است و تلفظهای رایج و جدید را نیز منظور کرده است. این را نیز اضافه کنم که برخی از این لغات در یک یا چند لغتنامه وجود دارند و در لغتنامه یا لغتنامههای دیگر وجود ندارند. علت این مسئله، اغلب، سیاستیست که گردآورندگان هر کدام از این لغتنامهها از منظر اختصار یا گستردگی دایرهی لغات موجود در لغتنامههایشان پیش گرفتهاند، و در برخی موارد هم، علت بازمیگردد به از قلم افتادن آن واژگان.
لغتنامهی دهخدا:
ترانهسرای. ] تَ نَ / ن ِِ سَ [
داستانسرا. ] سَ [
سرای. ] سَ [ (توضیح نگارنده: سرا یا سرای در اینجا پسوندیست به معنی سراینده)
سرایان. ] سَ [ (توضیح نگارنده: سرایان قیدیست به معنی ِ در حال سراییدن)
سرایش. ] سَ ی ِ [
سرایندگی. ] سَ یَ دَ / دِ [
سراینده. ] سَ یَ دَ / دِ [
سراییدن. ] سَ دَ [
غزلسرا. ] غَ زَ سَ [
توضیح 1: هر دو تلفظ حروفی که در دو سمت علامت / واقع شدهاند، در زبان فارسی مورد استفاده قرار گرفتهاند که البته در باب مثالهای فوق و در پیوست با سه واژهی ترانهسرا، سرایندگی و سراینده، تلفظهای ترانَهسرا، سرایندَگی و سرایندَه تلفظهای قدیمی هستند.
____________________________________________
فرهنگ فارسی، دکتر محمد معین:
داستانسرا(ی) d.-sarā(y)
سرایش (قد. so-) sarāyeš
سراینده (قد. so-) sarāy-anda(-e)
سراییدن (قد. so) sarāy-īdan
غزلسرا(ی) γazal-sarā(y)
توضیح 2: تلفظهایی که داخل پرانتز و در کنار علامت اختصاری قد. قرار دارند تلفظهای قدیمی هستند. با استناد به فرهنگ فارسی دکتر محمد معین، تلفظهای سَرایش، سَراینده و سَراییدن جدیدتر از تلفظهای سُرایش، سُراینده و سُراییدن هستند.
__________________________________________
فرهنگ بزرگ سخن، دکتر حسن انوری:
ترانهسرا]ی[ tarāne-sa(o)rā[-y]
داستانسرا]ی[ dāstān-sa(o)rā[-y]
سرا]ی[ sa(o)rā[-y]
سرایان sa(o)rā-y-ān
سرایش so(a)rā-y-eš
سرایندگی so(a)rā-y-ande-gi
سراینده so(a)rā-y-ande
سراییدن so(a)rāy(´)-id-an
غزلسرا]ی[ qazal-sa(o)rā[-y]
توضیح 3: با استناد به توضیحات مرتبط به آوانمایی فرهنگ بزرگ سخن در ابتدای این مجموعهی هشت جلدی، تلفظ واژگان به صورت ترانهسَرا، داستانسَرا، سَرا، سَرایان و غزلسَرا به نسبت تلفظ واژگان به صورت ترانهسُرا، داستانسُرا، سُرا، سُرایان و غزلسُرا رواج بیشتری دارند.
در دیگر سو، تلفظ واژگان به صورت سُرایش، سُرایندگی، سُراینده و سُراییدن به نسبت تلفظ واژگان به صورت سَرایش، سَرایندگی، سَراینده و سَراییدن رواج بیشتری دارند.
____________________________________________
آنچه از بررسی لغتنامهی دهخدا منتج میشود این است که تلفظ حرف س در این واژگان همراه با فتحه بوده است و آنچه مراجعه به فرهنگ فارسی دکتر محمد معین به دست میدهد این است که حرف س در برخی از این واژگان در قدیم با ضمه همراه بوده است.
اما لغتنامهی جدید فرهنگ فارسی سخن، حکایت از آن دارد که این دسته از واژگان به هر دو صورت تلفظ میشوند، ولی برخی از این تلفظها از رواج کمتری برخوردار است (که این مسئله در توضیح 3 شرح داده شد).